سالگرد خرابی ساختمان پلاسکو و راهکارهای پیشگیری از تکرار آن / دکتر سعید محجوبی

#پلاسکو

با گذشت یک سال از واقعه تاسف بار خرابی ساختمان پلاسکو در اثر آتش‌سوزی، در این مجال به زبان ساده علل وقوع حادثه بررسی شده و راهکارهایی برای جلوگیری از تکرار حوادث مشابه در آینده پیشنهاد می‌گردد.

برای بسیاری از افراد سؤال بوده است که چگونه آتش‌سوزی طبقات بالا میتواند باعث خرابی کلی سازه شود. چه بسا دانستن پاسخ این سوال میتواند باعث شود افراد از ورود به ساختمان در حال آتش‌سوزی خودداری کرده و تلفات در این قبیل رویدادها کمتر شود. در پاسخ باید به بحث خرابی پیشرونده در مهندسی سازه اشاره کرد. این نوع خرابی وقتی اتفاق می افتد که یک جز از سازه مثلاً یک ستون فولادی خراب میشود و دیگر نمیتواند بار وارده را تحمل کند. در این حالت بار آن ستون به ستونهای دیگر منتقل میشود و اگر تیرها و ستونهای دیگر نتوانند بار افزایش یافته را تحمل کنند خرابی به آنها هم منتقل میشود و کل سازه مثل یک دومینو تخریب میشود. علت خرابی اولیه می‌تواند برخورد جسمی مثل هواپیما یا اتومبیل، انفجار، آتش‌سوزی و بارگذاری بیش از ظرفیت عضو باشد. در مورد ساختمان پلاسکو علت اصلی خرابی، ضعیف شدن ستونها و تیرهای طبقات بالا در اثر آتش‌سوزی بوده که باعث فروریزش سقفهای بالایی روی طبقات پایینی شده و خرابی پیشرونده در نهایت کل سازه را در زمان کوتاهی تخریب کرده است‌. مشابه این اتفاق قبلا در ساختمانهای دیگری نیز روی داده بود که مهمترین آنها ساختمانهای برجهای دوقلوی تجارت جهانی در ۱۱ سپتامبر ۲۰۰۱ بوده است. در این مورد برخلاف تصور عمومی برخورد اولیه هواپیما در نهایت باعث خرابی ساختمان نشد و دو ساختمان با وجود آسیب شدید توانستند برخورد اولیه را تاب بیاورند. در نهایت این آتش‌سوزی گسترده ناشی از پخش شدن حجم زیادی از بنزین هواپیما در طبقات بالایی بود که در کنار ضعف شدید سازه ناشی از برخورد اولیه، باعث خرابی پیشرونده دو برج شد.

وقوع آتش‌سوزی در یک ساختمان به تدریج باعث افزایش دمای اسکلت ساختمان شده که این امر در ساختمانهای فولادی باعث کاهش مقاومت تسلیم و نهایی فولاد و در ساختمانهای بتنی باعث ترک خوردگی و ضعف شدید بتن پوشش می‌شود که هردو مورد باعث ضعف تدریجی اسکلت ساختمان در برابر بارهای موجود و در نهایت تخریب پیشرونده آن می‌شوند. در اینجا به چند نکته باید توجه داشت. اول اینکه مقاومت ساختمانهای بتنی در برابر آتش‌سوزی بهتر از ساختمانهای اسکلت فولادی (مشابه ساختمان پلاسکو) است که برای جبران این ضعف در ساختمانهای فولادی میتوان از پوششهای محافظ در مقابل آتش استفاده کرد. دوم اینکه هیچ ساختمانی در برابر آتش نمیتواند تا ابد مقاومت کند و بسته به نوع و سیستم اسکلت سازه، نحوه طراحی سازه در مقابل حریق و شدت و دمای حریق، بین کمتر از ۱ تا بیش از ۴ ساعت (از زمان شدت گرفتن حریق) معمولاً میتوان برای دوام یک ساختمان در برابر حریق در نظر گرفت. این فرصتی است برای خاموش کردن آتش و جلوگیری از خرابی کل ساختمان. نکته سوم اینکه قدیمی بودن ساختمان پلاسکو تأثیر زیادی در خرابی آن نداشت، کما اینکه بسیاری از ساختمانهای فولادی جدیدتر هم بدون پوشش محافظ آتش اجرا شده‌اند و دقیقا همین اتفاق میتواند در مورد بسیاری از ساختمانهای دیگر در تهران و شهرهای دیگر رخ دهد. علت اصلی خرابی را باید در کاربری طبقات بالا که عملا به انبار کالاهای با قابلیت اشتعال بالا در حجم وسیع تبدیل شده بودند و عدم وجود پوشش ضد حریق و سیستم اطفا حریق در ساختمان جستجو کرد.

در ویدئوهای پخش شده از حادثه، حالتی شبیه انفجار در طبقات وسط و پایین در هنگام خرابی مشاهده میشود که برای بسیاری از افراد سؤال برانگیز بوده است. علت اصلی این اتفاق فشرده شدن هوای موجود در طبقات، به علت خرابی سقفها و افتادن آنها روی هم است که باعث می‌شود هوا با فشار از پنجره‌های ساختمان خارج شده و حالتی شبیه به انفجار رخ بدهد.

بر اساس مطالب گفته شده پیشنهاداتی به شرح زیر برای پیشگیری از این گونه حوادث در آینده ارائه می‌گردد:

۱- افزایش بودجه سازمان “آتش نشانی و خدمات ایمنی” و گسترش یا تأسیس بخش مهندسی سازه در این سازمان با هدف بررسی آسیب پذیری ساختمانهای بالای ۶ طبقه و دادن مشاوره به فرمانده عملیات در موقع حادثه.

۲- دادن اخطار به مالکان ساختمانهای آسیب‌پذیر و زمان جهت رفع نواقص، ایجاد سیستم اطفاء حریق و یا تغییر کاربری ساختمان و پلمپ کردن ساختمان بعد از زمان تعیین شده در صورت عدم رفع نقص.

۳- ارتقاء کیفی و کمی تجهیزات ایمنی (شامل تجهیزات آواربرداری و اطفاء حریق) در شهر تهران و آموزش تیمهای متخصص آواربرداری و استقرار آنها در داخل و اطراف تهران جهت مقابله با آتش‌سوزی و رویداد زلزله احتمالی.

در پایان جا دارد یادآوری شود که در هنگام زلزله احتمالی نسبتاً شدید که وقوع آن در تهران محتمل است، تعداد زیادی ساختمان مانند پلاسکو در تهران فرو خواهند ریخت و بسیاری از آنها در اثر نشت گاز ناشی از شکست لوله‌ها دچار حریق خواهند شد که با تجهیزات موجود حفظ جان شهروندان زیر آوار مانده راحت نخواهد بود. در این راستا مهمترین اصل، مقاومسازی ساختمانهای موجود و تأسیسات آنها در مقابل زلزله و آتش‌سوزی است تا به این طریق بتوان با جلوگیری از خرابی ساختمانها در هنگام زلزله جان شهروندان را حفظ نمود.

دکتر سعید محجوبی
استادیار گروه سازه دانشگاه علوم و تحقیقات و کارشناس رسمی دادگستری

 

https://t.me/retrofitting

پلاسکو پلاسکو

مطلب پیشنهادی

طراحی لرزه ای

نکات الزامات طراحی لرزه ای

پنج نکته از یکصد نکته الزامات طراحی لرزه ای آیین نامه LRFD ایران نکته اول:[استفاده …

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *